KMO’s vormen 99% van alle ondernemingen in de Europese Unie en zijn goed voor twee derde van de werkgelegenheid in de private sector. Toch was hun aandeel in de waarde van overheidsopdrachten lang disproportioneel laag. De Europese Commissie erkent dat publieke inkoop een hefboom is voor economische groei — en dat die hefboom alleen werkt als KMO’s volwaardig kunnen deelnemen. Dat inzicht heeft geleid tot een breed pakket aan maatregelen, van concrete richtlijnbepalingen tot digitale infrastructuur en financieel beleid.
Het probleem: structurele drempels
KMO’s botsen op overheidsopdrachten tegen vier structurele drempels die grootbedrijven niet of nauwelijks ervaren.
Administratieve last. Tientallen pagina’s aan bewijsstukken verzamelen, vertalen en legaliseren — voor elke procedure opnieuw. De kosten hiervan zijn relatief zwaarder voor een bedrijf met 15 medewerkers dan voor een multinational met een permanente tender desk.
Disproportionele selectie-eisen. Omzeteisen, referenties en financiële ratio’s die niet in verhouding staan tot de opdracht, sluiten KMO’s structureel uit.
Grote contractvolumes. Opdrachten die als één geheel worden uitgeschreven en daardoor alleen door grote bedrijven kunnen worden uitgevoerd.
Betalingsproblemen. Lange betalingstermijnen en het ontbreken van voorschotten raken de cashflow van KMO’s onevenredig hard.
De Europese aanpak: vijf pijlers
1. Richtlijn 2014/24/EU: de wettelijke basis
De Europese aanbestedingsrichtlijn van 2014 bevat meerdere bepalingen die specifiek zijn ontworpen om KMO-deelname te bevorderen.
Divide-or-explain (artikel 46). Aanbesteders moeten overwegen of een opdracht in percelen kan worden verdeeld. Als zij beslissen om dat niet te doen, moeten zij dit motiveren in de opdrachtdocumenten. Dit is het “verdeel-of-leg-uit”-principe. Lidstaten mogen dit aanscherpen tot een echte verplichting — Frankrijk heeft dat bijvoorbeeld gedaan met het “allotissement”-beginsel, waarbij verdeling in percelen het uitgangspunt is en niet-verdeling de uitzondering.
Het UEA/ESPD (artikel 59). Het Uniform Europees Aanbestedingsdocument vervangt de berg aan certificaten en attesten door een eenvoudige zelfverklaring bij de inschrijving. Alleen de winnaar hoeft achteraf de volledige bewijsstukken aan te leveren. Voor KMO’s bespaart dit tientallen uren per procedure en verlaagt het de drempel voor grensoverschrijdende deelname drastisch.
Omzetcap (artikel 58). De minimale jaaromzet die als selectiecriterium mag worden vereist, mag niet hoger zijn dan tweemaal de geraamde opdrachtwaarde, tenzij bijzondere risico’s dit rechtvaardigen. Deze bepaling voorkomt dat aanbesteders met een miljoenenomzet-eis KMO’s uit de markt drukken bij opdrachten waarvoor hun financiële draagkracht ruim volstaat.
Transparantie bij onderaanneming (artikel 71). Inzicht in de onderaannemingsketen geeft KMO’s die als onderaannemer optreden meer zichtbaarheid en bescherming. De opdrachtgever kan eisen dat onderaannemers aan dezelfde uitsluitingsgronden worden getoetst.
2. De KMO-strategie 2020
In maart 2020 publiceerde de Europese Commissie de “KMO-strategie voor een duurzaam en digitaal Europa” (COM(2020) 103). Overheidsopdrachten krijgen daarin een prominente rol als groeihefboom.
De strategie introduceert onder meer:
Het KMO-vriendelijk inkoop-label. Een vrijwillig keurmerk waarmee aanbestedende diensten kunnen tonen dat zij KMO-vriendelijke praktijken hanteren: realistische selectie-eisen, opsplitsing in percelen, snelle betalingen.
Het Big Buyers-initiatief. Een netwerk van grote publieke inkopers die gezamenlijk innovatieve producten en diensten inkopen, met expliciet ruimte voor KMO’s en start-ups in de leveranciersketen.
Training en capaciteitsopbouw. De Commissie financiert programma’s om inkopersprofessionalisering te bevorderen, met nadruk op het effectief betrekken van KMO’s.
3. Digitale infrastructuur
De digitale transformatie van overheidsopdrachten is een van de krachtigste hefbomen voor KMO-toegang.
eCertis. Een Europese databank die per lidstaat aangeeft welke bewijsstukken (attesten, certificaten, uittreksels) kunnen worden gebruikt om aan selectie-eisen te voldoen. Voor een Belgische KMO die wil inschrijven in Duitsland of Frankrijk is eCertis onmisbaar om te begrijpen welke documenten equivalent zijn.
TED en eForms. Tenders Electronic Daily is volledig overgegaan op eForms — gestandaardiseerde digitale formulieren die de leesbaarheid en doorzoekbaarheid van aankondigingen sterk verbeteren. KMO’s kunnen gerichter zoeken op CPV-codes, regio en opdrachttype.
Het Public Procurement Data Space (PPDS). Gelanceerd in september 2024, is het PPDS een analytisch platform dat alle beschikbare aanbestedingsdata samenbrengt. Beleidsmakers, inkopers en bedrijven kunnen er trends analyseren, concurrenten onderzoeken en marktopportuniteiten identificeren. Momenteel zijn Oostenrijk, Finland, Duitsland en Noorwegen aangesloten naast de TED-data. Verdere uitbreiding volgt. Voor KMO’s opent het PPDS een wereld aan inzichten die voorheen alleen beschikbaar was voor grote consultancy-bureaus.
4. Betalingen en cashflow
De hervorming van de Richtlijn Betalingsachterstand. In september 2023 publiceerde de Commissie een voorstel (COM(2023) 533) om de bestaande richtlijn te vervangen door een verordening met strengere regels: een maximale betalingstermijn van 30 dagen voor alle commerciële transacties, automatische intrestberekening bij laattijdige betaling, en een Europees Observatorium voor Betalingsachterstand. Hoewel de definitieve tekst nog in behandeling is, is de richting helder: snellere betalingen, minder cashflow-risico voor KMO’s.
Belgische voorloper: voorschotten. België ging met de wet van 22 december 2023 al verder dan wat Europa vereist, door verplichte voorschotten voor KMO’s in te voeren (5% tot 20% afhankelijk van bedrijfsgrootte, tot maximaal 225.000 euro).
5. Herziening van de richtlijnen
In december 2024 lanceerde de Europese Commissie een formele evaluatie van Richtlijn 2014/24/EU en Richtlijn 2014/25/EU. Het Europees Parlement had in september 2024 al een resolutie aangenomen met concrete aanbevelingen, waaronder:
- Betere toegankelijkheid voor kleinere ondernemingen en start-ups.
- Een digitaal KMO-paspoort dat administratieve lasten vermindert door een eenmalige registratie die geldig is in alle lidstaten.
- Harmonisatie tussen lidstaten om de grote verschillen in implementatie weg te werken, die grensoverschrijdende deelname ontmoedigen.
- Vereenvoudiging van het huidige regelgevend kader (476 artikelen over 907 pagina’s).
De verwachting is dat de nieuwe richtlijnen de KMO-bepalingen uit 2014 verder zullen aanscherpen, onder meer door het “divide-or-explain”-principe te versterken en digitale tools verplicht te maken.
Cijfers: waar staan we?
De evolutie is positief maar nog niet waar ze moet zijn:
| Indicator | ±2014 | 2024 |
|---|---|---|
| KMO-aandeel (contracten per aantal) | 55-60% | 71% |
| KMO-aandeel (contractwaarde) | <30% | 55% |
| Grensoverschrijdende KMO-deelname | <5% | nog steeds laag |
De kloof tussen het aandeel in aantallen (71%) en waarde (55%) toont dat KMO’s vooral kleinere opdrachten winnen. Bij grote opdrachten domineren nog steeds de grote spelers. Dat is precies waarom de percelenregeling zo cruciaal is: ze maakt grote opdrachten bereikbaar door ze in kleinere stukken te knippen.
Wat andere lidstaten doen
Frankrijk: allotissement als verplichting. In het Franse Code de la Commande Publique is verdeling in percelen het uitgangspunt. Niet-verdelen mag alleen als de opdracht technisch ondeelbaar is, als de coördinatie onhaalbaar zou zijn, of als verdeling de mededinging zou beperken. Dit gaat een stap verder dan het Europese “divide-or-explain”.
Italië: KMO-participatie als selectievoorwaarde. Het Italiaanse aanbestedingswetboek (Decreto Legislativo 36/2023) bepaalt dat selectiecriteria micro-, kleine en middelgrote ondernemingen niet mogen uitsluiten. Opdrachten moeten in beginsel in percelen worden verdeeld.
België: voorschotten en biedvergoeding. De wet van 22 december 2023 gaat verder dan enig ander EU-land met verplichte voorschotten gekoppeld aan bedrijfsgrootte en verplichte biedvergoedingen bij fysieke inschrijvingsvereisten.
Wat dit voor jou als KMO betekent
Het Europese beleid vertaalt zich in concrete voordelen:
Meer transparantie. Via TED, het PPDS en nationale e-Procurement-platformen heb je als KMO toegang tot dezelfde informatie als de grote spelers.
Gebruik TenderWolf als je hefboom. Stel je zoekprofiel in op basis van je CPV-codes en erkenningscategorieën, filter op percelen en ontvang dagelijks de opdrachten die bij jouw profiel passen. De Europese inspanningen creëren de kansen — TenderWolf helpt je ze te vinden.
Fonti
- Richtlijn 2014/24/EU — artikelen 46, 58, 59, 71 — EUR-Lex
- KMO-strategie 2020 — Europese Commissie (COM(2020) 103)
- Public Procurement Data Space (PPDS)
- Late Payment Regulation voorstel — COM(2023) 533
- eCertis — Europese Commissie
- Wet van 22 december 2023 — KMO-toegang — BOSA
- Europees Parlement — resolutie overheidsopdrachten (september 2024)
- Single Market Scoreboard — Public Procurement