KMO’s vormen 99,8% van de Belgische ondernemingen, maar winnen minder dan de helft van de totale waarde van overheidsopdrachten. De wetgever heeft de afgelopen jaren meerdere maatregelen genomen om die kloof te verkleinen. Twee pijlers staan centraal: de verdeling in percelen (die al sinds de wet van 2016 bestaat) en de wet van 22 december 2023 die specifiek de KMO-toegang versterkt via voorschotten, biedvergoedingen en transparantie.
In dit artikel leggen we beide pijlers uit, met concrete gevolgen voor ondernemers die willen meedingen.
Percelen: opdrachten opsplitsen voor bredere toegang
De wettelijke basis
Artikel 58 van de Wet Overheidsopdrachten 2016 verplicht aanbestedende overheden om bij opdrachten met een geraamde waarde van minstens 143.000 euro (excl. btw) na te gaan of een verdeling in percelen verantwoord is. Er is geen absolute verplichting om percelen te voorzien, maar als de aanbesteder beslist om niet in percelen te verdelen, moet die keuze in de opdrachtdocumenten worden gemotiveerd.
Hoe werkt het in de praktijk?
Een opdracht voor de renovatie van een gemeentelijk gebouw kan worden opgesplitst in percelen: ruwbouw, elektriciteit, HVAC, schilderwerk, en afwerking. In plaats van één groot contract dat alleen aannemers met een hoge erkenningsklasse aankunnen, worden het meerdere kleinere contracten die ook voor gespecialiseerde KMO’s haalbaar zijn.
Elk perceel krijgt een eigen CPV-code, eigen selectie- en gunningscriteria, en een eigen geraamde waarde. Je kunt als ondernemer kiezen om op één perceel in te schrijven, op meerdere, of op alle.
Voordelen voor KMO’s
Lagere erkenningseisen. Een perceel van 200.000 euro vereist een lagere erkenningsklasse dan een totale opdracht van 1.500.000 euro. Dat maakt het toegankelijk voor meer ondernemers.
Gespecialiseerde expertise. KMO’s zijn vaak sterker in een specifiek domein dan grote generalisten. Percelen stellen je in staat om te concurreren op je sterkste punt.
Lagere financiële draagkracht vereist. Bij een kleiner perceel zijn de omzeteisen proportioneel lager. De aanbesteder mag voor een perceel van 50.000 euro geen miljoenenomzet eisen.
De motiveringsplicht
Als een aanbesteder beslist om een opdracht boven 143.000 euro niet in percelen te verdelen, moet het bestek een motivering bevatten. Geldige redenen kunnen zijn: de opdracht is technisch ondeelbaar, de coördinatie van percelen zou de uitvoering bemoeilijken, of de markt biedt onvoldoende aanbieders voor afzonderlijke percelen. Een motivering als “het is administratief eenvoudiger” volstaat niet.
De wet van 22 december 2023: drie nieuwe maatregelen
Naast de bestaande percelenregeling heeft de wetgever in december 2023 drie aanvullende maatregelen ingevoerd om de KMO-toegang te verbeteren. De wet is gepubliceerd in het Belgisch Staatsblad op 8 januari 2024.
1. Verplichte voorschotten
De belangrijkste maatregel. Bepaalde aanbestedende overheden — de federale Staat, gewesten, gemeenschappen, lokale overheden en door hen gefinancierde instellingen — zijn voortaan verplicht om voorschotten te betalen aan de opdrachtnemer.
Er zijn twee scenario’s:
Bij de onderhandelingsprocedure zonder voorafgaande bekendmaking (doorgaans kleinere opdrachten): een voorschot is verplicht, ongeacht de grootte van de opdrachtnemer.
Bij alle andere procedures: een voorschot is verplicht als de opdrachtnemer een KMO is. Het minimumpercentage hangt af van de bedrijfsgrootte:
| Categorie | Definitie | Minimaal voorschot |
|---|---|---|
| Micro-onderneming | < 10 werknemers, omzet ≤ 2 mln euro | 20% |
| Kleine onderneming | < 50 werknemers, omzet ≤ 10 mln euro | 10% |
| Middelgrote onderneming | < 250 werknemers, omzet ≤ 50 mln euro | 5% |
Het voorschot bedraagt maximaal 20% van de opdrachtwaarde en nooit meer dan 225.000 euro.
Uitzonderingen: Geen voorschot bij opdrachten die financiering en uitvoering combineren, leasing of huurkoop, verzekeringsdiensten, abonnementen of periodiek verbruik, en opdrachten met een uitvoeringstermijn korter dan twee maanden.
Inwerkingtreding: 1 januari 2024, voor opdrachten gelanceerd vanaf die datum.
2. Verplichte biedvergoeding
Wanneer een offerte vergezeld moet gaan van monsters, maquettes, prototypes, tekeningen of andere ontwerpen, is de aanbesteder voortaan verplicht een biedvergoeding te betalen aan de inschrijvers. Dit erkent dat het opstellen van dergelijke offertes een aanzienlijke investering vergt, vooral voor KMO’s.
De verplichting geldt niet bij de openbare procedure en niet bij de vereenvoudigde onderhandelingsprocedure met voorafgaande bekendmaking.
Inwerkingtreding: 1 februari 2024.
3. Transparantie — voorlopig klassement
Bij openbare en niet-openbare procedures onder de Europese drempel, wanneer prijs het enige gunningscriterium is, moet de aanbesteder onmiddellijk na de opening van de offertes de individuele positie in het voorlopig klassement meedelen. Dit geeft inschrijvers sneller inzicht in hun competitieve positie en voorkomt dat ze weken in onzekerheid wachten.
Inwerkingtreding: 1 juni 2024.
Wat betekent dit voor jou als KMO?
Zoek actief naar geperceleerde opdrachten. In TenderWolf kun je filteren op individuele percelen. Soms is een totale opdracht te groot voor je, maar is een specifiek perceel perfect haalbaar.
Controleer de motivering bij niet-percellering. Als een opdracht boven 143.000 euro niet in percelen is verdeeld en de motivering ontbreekt of onvoldoende is, kan dat een grond voor een bezwaar zijn.